مستەفا گەردی
توێژەری سیاسی
پێشەکی
هەرێمی کوردستان لە یەکێک لە هەستیارترین قۆناغەکانی مێژووی سیاسیی خۆیدا تێدەپەڕێت،قۆناغێک کە تێیدا قەیرانی سیاسی، ناکۆکیی نێوان هێزە سەرەکییەکان، دواخستنی پێکهێنانی حکومەت و ناچالاکیی دامەزراوە دیموکراتییەکان، پێویستییەکی بنەڕەتییان بۆ پێداچوونەوە بە شێوازی بەڕێوەبردنی پرۆسەی سیاسی دروست کردووە.
لەو بارودۆخەدا، پرسیاری سەرەکی تەنها ئەوە نییە کە کێ لە حکومەتدا دەبێت و کێ دەبێتە ئۆپۆزسیۆن، بەڵکو ئەوەیە چۆن دەتوانرێت لە چوارچێوەی یاسا و دامەزراوە دیموکراتییەکاندا کۆتایی بە قەیرانە بەردەوامەکان بهێنرێت. لەم ڕووەوە، پێویستە بابەتی ئۆپۆزسیۆنی پەرلەمانی، هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن و ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە وەک بەشێک لە چارەسەرێکی گشتگیر و ستراتیژی بخرێنە بەردەم گفتوگۆی گشتی و سیاسی؛ چارەسەرێک کە تێیدا بڕیاری کۆتایی لە ڕێگەی سندوقی دەنگدانەوە بگەڕێتەوە بۆ هاوڵاتیان.
یەکەم: یەکێتی لە حکومەتەوە بۆ ئۆپۆزسیۆن: هەڵبژاردەیەکی ستراتیژی یان گۆڕانکارییەکی سیاسی؟
لە جیهان و سیستەمە پەرلەمانییەکاندا، بەشداری لە حکومەت یان بوون بە ئۆپۆزسیۆن تەنها بڕیارێک نییە کە پەیوەست بێت بە بەدەستهێنانی پۆست و دەسەڵاتەوە ، بەڵکو دەربڕی شێوازی خوێندنەوەی هێزە سیاسییەکانە بۆ بارودۆخی ئێستا و داهاتووی پرۆسەی سیاسی. لەم بارودۆخەدا، ئەگەری هەڵبژاردنی ڕێڕەوی ئۆپۆزسیۆن لەلایەن یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستانەوە، دەتوانێت ببێتە یەکێک لە گۆڕانکارییە گرنگەکانی نەخشەی سیاسیی هەرێمی کوردستان.
پرسیارەکە ئەوە نییە کە ئایا یەکێتی دەتوانێت لە حکومەتدا بەشدار بێت یان نا، بەڵکو پرسیاری جەوهەری ئەوەیە کە ئایا یەکێتی لە دەرەوەی حکومەت دەتوانێت کاریگەریی سیاسیی زیاتر بەدەستبهێنێت، یان بەشداری لە حکومەتدا هێشتا باشترین ڕێگایە بۆ پاراستنی سەنگ و قورسایی و کاریگەرییەکانی؟
ئۆپۆزسیۆن: هەڵبژاردەیەک بۆ نوێکردنەوەی ڕۆڵی سیاسی
ئەگەر یەکێتی بڕیار بدات بەشداری لە کابینەی نوێی حکومەتدا نەکات و ببێتە ئۆپۆزسیۆن، ئەوا ئەم هەنگاوە دەتوانرێت لە ڕووی سیاسییەوە وەک هەوڵێک بۆ پێناسەکردنەوەی ڕۆڵی خۆی بخوێندرێتەوە. هێزێک کە ساڵانێکی زۆرە بەشێکی گرنگی حکومڕانیی هەرێمی کوردستان بووە، دەتوانێت بە گواستنەوە بۆ ئۆپۆزسیۆن، ڕۆڵی خۆی لە بەشداریکردن لە حکومڕانییەوە بگۆڕێت بۆ ڕەخنەگرتن، چاودێری و لێپرسینەوە لە دەسەڵاتی جێبەجێکار.
بەڵام دەرچوون لە حکومەت بە تەنها بە مانای بوون بە ئۆپۆزسیۆنێکی کاریگەر نییە؛ ئۆپۆزسیۆن پێویستی بە بەرنامە، ئامانجی ڕوون، توانای چاودێری و پێشکەشکردنی جێگرەوەی سیاسی هەیە. ئەگەر ئەم بژاردەیە لەسەر بنەمای ستراتیژییەکی درێژمەودا نەبێت، دەکرێت لە دەرفەتێکی سیاسییەوە بگۆڕدرێت بۆ هەنگاوێکی کورتخایەن و بێ ئەنجامی دیاریکراو.
گۆڕانی هاوسەنگیی هێز:حکومەتێک بەبێ یەکێتی
یەکێک لە پرسیارە گرنگەکان ئەوەیە کە ئەگەر یەکێتی ببێتە ئۆپۆزسیۆن، حکومەتی نوێ چۆن پێکدەهێنرێت و چۆن دەتوانێت هاوسەنگیی سیاسی و کارگێڕیی خۆی بپارێزێت؟
بێگومان، پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەت بەبێ بەشداریی یەکێتی لە ڕووی ژمارەیی و پەرلەمانییەوە بابەتێکە، بەڵام توانای حکومڕانی و بەدەستهێنانی ڕەزامەندیی سیاسی بابەتێکی دیکەیە. دەکرێت حکومەتێک لە ڕووی یاساییەوە پێکبهێنرێت، بەڵام جێگیری و توانای کارکردنی پەیوەستە بەوەی تا چەند دەتوانێت قەیرانەکان چارەسەر بکات و هاوئاهەنگیی سیاسی دروست بکات.
لە بەرامبەردا، بوونی یەکێتی لە ئۆپۆزسیۆندا دەتوانێت پەرلەمانی کوردستان بکاتە گۆڕەپانێکی چالاکتر بۆ چاودێری و لێپرسینەوە لە حکومەت. ئەمەش بەو مەرجەیە کە ململانێی سیاسی نەگۆڕێت بۆ بەربەستێک لە بەردەم کارکردنی دامەزراوە فەرمییەکانی هەرێم.
لێکەوتە ناوخۆیی و دەرەکییەکان
لە ئاستی ناوخۆدا، گواستنەوەی یەکێتی لە حکومەتەوە بۆ ئۆپۆزسیۆن دەتوانێت کاریگەری لەسەر پەیوەندیی نێوان هێزە سیاسییەکان، هاوسەنگیی پەرلەمانی و شێوازی بەڕێوەبردنی حکومەت هەبێت. بۆیە، گرنگە ئەم گۆڕانکارییە لە چوارچێوەی ڕێککەوتن و پابەندبوون بە بنەما یاسایی و دامەزراوەییەکاندا بەڕێوەببرێت.
لە ئاستی دەرەکیشدا، هەرێمی کوردستان لە قۆناغێکدایە کە پێویستییەکی زۆری بە هەماهەنگیی سیاسی لەگەڵ حکومەتی فیدراڵیی و بەڕێوەبردنی فایلە ستراتیژییەکان هەیە. بۆیە، هەر گۆڕانکارییەک لە هاوسەنگیی ناوخۆدا دەتوانێت کاریگەری لەسەر شێوازی مامەڵەکردنی هەرێم لەگەڵ هاوبەش و هاوپەیمانەکانی هەبێت.
ئەمە بەو مانایە نییە کە ئۆپۆزسیۆن خۆی بە مانای لاوازی یان زیانە، بەڵکو گرنگ ئەوەیە هێزە سیاسییەکان بتوانن جیاوازییەکانیان لە چوارچێوەی دامەزراوەیی و یاساییدا بەڕێوەببەن.
یەکێتی و تاقیکردنەوەی ڕۆڵی ئۆپۆزسیۆن
بۆ یەکێتی، بوون بە ئۆپۆزسیۆن تەنها گۆڕینی سەنگەری سیاسی نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکە بۆ توانای ڕێکخراوەیی و سیاسیی ئەم هێزە. پێویستە بتوانێت لە دەرەوەی حکومەتەوە کاریگەری لەسەر پرۆسەی بڕیاردان هەبێت، متمانەی هاوڵاتیان بەدەستبهێنێتەوە و ببێتە ئۆپۆزسیۆنێکی چالاک و بەرپرسیار.
ئەمەش پێویستی بەوە هەیە کە یەکێتی لە ڕەخنەگرتنی سیاسییەوە تێپەڕێت و بەرنامەیەکی جێگرەوەی ڕوون بۆ ئابووری، خزمەتگوزاری، دادپەروەری و حوکمڕانی پێشکەش بکات؛ بەرنامەیەک کە تەنها ڕەخنە لە حکومەت نەگرێت، بەڵکو ڕێگاچارەی کرداری بۆ کێشەکانی کۆمەڵگا بخاتەڕوو.
لە کۆتاییدا، بوون بە ئۆپۆزسیۆن دەتوانێت دەرفەتێکی نوێ بێت بۆ نوێکردنەوەی ڕۆڵ و کاریگەریی سیاسیی یەکێتی؛ بەڵام ئەوەی چارەنووسی ئەم بژاردەیە دیاری دەکات، ناوی ئۆپۆزسیۆن نییە، بەڵکو ناوەڕۆک و ئاستی کاریگەرییەکەیەتی.
ئەگەر یەکێتی بتوانێت ئۆپۆزسیۆنێکی چالاک، بەرنامەڕێژ، بەرپرسیار و دامەزراوەیی بونیاد بنێت، دەتوانێت لە دەرەوەی حکومەتیش کاریگەریی سیاسیی خۆی بپارێزێت و بەهێزی بکات. بەڵام ئەگەر ئەم هەنگاوە تەنها وەڵامێک بێت بۆ ناکۆکییەکانی دابەشکردنی دەسەڵات و پۆست، ئەوا مەترسیی ئەوە هەیە ببێتە هۆی قووڵترکردنەوەی قەیرانی سیاسی.
لە زانستی سیاسییدا، نەبوونی هێزێک لە حکومەتدا بە مانای لاوازیی ئەو هێزە نییە؛ هەروەها بوون بە ئۆپۆزسیۆنیش بەخۆکار ئەو هێزە ناکاتە لایەنێکی کاریگەر. سەنگ و قورساییی سیاسی بە توانای کاریگەری دانان لەسەر بڕیاردان، چاودێری و دروستکردنی گۆڕانکاری هەڵدەسەنگێندرێت، نەک تەنها بە ژمارەی کورسی و پۆستەکان.
دووەم: قەیرانی سیاسییەوە بۆ چارەسەری دیموکراتی؛ هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن و ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە
هەرێمی کوردستان لە قۆناغێکی هەستیار و چارەنووسسازدا تێدەپەڕێت؛ قۆناغێک کە تێیدا ململانێ و ناکۆکییە سیاسییەکان، پێکنەهێنانی کابینەی نوێ و دواخستنی کارکردنی دامەزراوە پەرلەمانییەکان، پرسیاری گرنگیان لەسەر داهاتووی پرۆسەی سیاسی و شێوازی حوکمڕانی و بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان دروست کردووە.
دوای ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤، بەپێی ئەنجامە کۆتاییەکانی کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عێراق، پارتی دیموکراتی کوردستان ٣٩ کورسی و یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان ٢٣ کورسیی بەدەستهێنا؛ واتە جیاوازیی نێوانیان ١٦ کورسی بوو.
چاوەڕوان دەکرا لایەنە سیاسییەکان لە ڕێگەی دیالۆگ و گفتوگۆوە بتوانن کابینەی دەیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان پێکبهێنن، بەڵام بەردەوامبوونی ناکۆکییەکان و نەبوونی ڕێککەوتن لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات و پۆستە سەرەکییەکان، بووە هۆی دواخستنی پێکهێنانی حکومەت و ناچالاکیی پەرلەمانی کوردستان.
یەکەم دانیشتنی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستان لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ بەسترا، بەڵام بەهۆی نەبوونی ڕێککەوتنی سیاسی، پرۆسەی هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆکایەتی پەرلەمان تەواو نەبوو و دامەزراوەکە بۆ ماوەیەکی نزیکەی دوو ساڵ لە چالاکیی پەرلەمانیی ئاسایی دوور کەوتەوە.
لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦، پەرلەمانی کوردستان دانیشتنی خۆی بە بەشداریی ٥٢ ئەندام بەردەوام کرد و دەستەی سەرۆکایەتیی پەرلەمان هەڵبژێردرا. بەدوای ئەم ڕووداوەدا، یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان لە ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ ڕایگەیاند کە دەکشێتەوە لە حکومەتی هەرێمی کوردستان.
ئەم گۆڕانکارییانە قۆناغێکی نوێیان لە پەیوەندیی نێوان هێزە سیاسییەکاندا دروست کردووە و جارێکی تر ئەو پرسیارەیان هێناوەتەوە گۆڕەپانی گفتوگۆی سیاسی: ئایا ئێستا کاتی ئەوە نەهاتووە کە لەبری بەردەوامبوون لە قەیران و ناکۆکییە سیاسییەکان، پرۆسەی سیاسیی هەرێم لە ڕێگەی هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن و گەڕانەوە بۆ سندوقی دەنگدان نوێ بکرێتەوە؟
لەبەر ئەوە، دوو بژاردەی گرنگ پێویستە بخرێنە بەردەم گفتوگۆی گشتی و سیاسی: هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن و لێکۆڵینەوە لە ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە.
یەکەم: هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن
لە دوای ئەم گۆڕانکارییانەی بارودۆخی سیاسی و دامەزراوەیی هەرێمی کوردستان، پێویستیی پێداچوونەوە بە یاسای هەڵبژاردن زیاتر خۆی دەردەخات. یاسای ژمارە (١)ی ساڵی ١٩٩٢ سەبارەت بە ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستان ـ عێراق و هەموارکردنەوەکانی دواتری، بەشێک لە چوارچێوەی یاسایی پرۆسەی پەرلەمانی و هەڵبژاردن لە هەرێمەکە پێکدەهێنن؛ بەڵام گۆڕانکارییە سیاسی، کۆمەڵایەتی و یاساییەکانی ساڵانی ڕابردوو، پێویستییان بە پێداچوونەوەیەکی گشتگیر دروست کردووە.
هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن نابێت تەنها وەڵامێکی کاتی بێت بۆ ناکۆکییە سیاسییەکانی نێوان لایەنەکان، بەڵکو دەبێت هەنگاوێک بێت بۆ دامەزراندنی سیستەمێکی هەڵبژاردنی ڕوون، دادپەروەرانە، شەفاف و جێگای متمانەی هاوڵاتیان.
لەم بارەیەوە، پێویستە ئەم خاڵانە لە پێداچوونەوە و گفتوگۆکاندا بخرێنە بەرچاو:
* ڕوونکردنەوە و جێگیرکردنی میکانیزمی دابەشکردنی کورسییەکانی پەرلەمان.
* پاراستنی مافی پێکهاتە نەتەوەیی، ئاینی و مەزهەبییەکان لە چوارچێوەی یاسادا.
* دڵنیابوون لە نوێکردنەوە و دروستیی تۆماری دەنگدەران.
* بەهێزکردنی سەربەخۆیی و دەسەڵاتی دامەزراوەی هەڵبژاردن.
* ڕێکخستنی میکانیزمی سکاڵا، تانەدان و چاودێریی هەڵبژاردن.
* دابینکردنی دەرفەتی یەکسان بۆ هەموو لایەنە سیاسییە بەشدارەکان.
* ڕوونکردنەوەی دەسەڵات و بەرپرسیارێتیی دامەزراوە پەیوەندیدارەکان لە هەموو قۆناغەکانی پرۆسەی هەڵبژاردندا.
هەروەها، گرنگە هەموارکردنەوەی یاساکە لەگەڵ دەستووری عێراق، یاسا نافذەکان و بڕیارە پەیوەندیدارەکانی دادگای باڵای فیدراڵی بگونجێت، بۆ ئەوەی پرۆسەی چاکسازییەکە خۆی نەبێتە هۆی دروستبوونی کێشەیەکی یاساییی نوێ.
دووەم: ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە،گەڕاندنەوەی بڕیاری سیاسی بۆ دەنگدەر
لە کاتێکدا ناکۆکییە سیاسییەکان بەردەوامن و لایەنەکان ناتوانن بنەمایەکی جێگیر بۆ پێکهێنان و بەڕێوەبردنی حکومەت دابین بکەن، هەڵبژاردنی پێشوەختە دەتوانێت وەک بژاردەیەکی سیاسی و یاسایی بخرێتە بەردەم گفتوگۆ.
ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە لە هەموو بارودۆخێکدا بە مانای شکستی دیموکراسی نییە؛ بەڵکو لەو بارودۆخانەدا کە قەیرانی سیاسی توانای کارکردنی دامەزراوە فەرمییەکان سنووردار دەکات و ڕێککەوتنی سیاسی بەردەوام سەرناکەوێت، دەتوانێت ببێتە ڕێگایەک بۆ نوێکردنەوەی ڕەوایەتیی سیاسی و گەڕاندنەوەی بڕیاری سیاسی بۆ دەنگدەر.
بەڵام ئەم بژاردەیە پێویستی بە بنەمای یاسایی، ڕێکاری دیاریکراو و پابەندبوون بە مەرجە دەستووری و دامەزراوەییە پەیوەندیدارەکان هەیە. نابێت هەڵبژاردنی پێشوەختە ببێتە ئامرازێکی کاتی بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکیی نێوان هێزە سیاسییەکان، بەڵکو دەبێت ئامانجی سەرەکیی ئەوە بێت کە هاوڵاتیان جارێکی تر لە ڕێگەی سندوقی دەنگدانەوە بڕیار لەسەر پێکهاتەی پەرلەمان و هاوسەنگیی نوێی هێزە سیاسییەکان بدەن.
سێیەم: پێشنیار بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان، گواستنەوە لە بەڕێوەبردنی قەیران بۆ چارەسەری بنەڕەتی
لە ڕووی شیکاریی سیاسییەوە، پارتی دیموکراتی کوردستان وەک گەورەترین فراکسیۆنی پەرلەمانی دوای هەڵبژاردنی ٢٠٢٤، دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ لە گواستنەوەی قەیرانی ئێستا بۆ پرۆسەیەکی دامەزراوەیی و یاسایی ببینێت.
پێشنیاری سەرەکی ئەوەیە پارتی، لەگەڵ هەموو هێزە سیاسییەکان، بەبێ جیاوازیی قەبارەی پەرلەمانی و پێگەی سیاسییان، بانگهێشتی گفتوگۆیەکی فراوان و بەرپرسیارانە بکات بۆ:
-پێکهێنان و ڕاسپاردنی لیژنەیەکی هاوبەشی یاسایی و سیاسی بۆ پێداچوونەوە بە یاسای هەڵبژاردن.
– دەستنیشانکردنی کەموکوڕییە یاسایی و کارگێڕییەکانی پرۆسەی هەڵبژاردنی پێشوو.
– ڕێککەوتن لەسەر بنەماکانی سیستەمێکی هەڵبژاردنی دادپەروەرانە و شەفاف.
– دیاریکردنی ڕێکاری یاسایی بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە، ئەگەر مەرجە یاسایی و دەستوورییەکانی جێبەجێکردنی فەراهەم بێت.
-داڕشتنی خشتەیەکی کاتیی ڕوون بۆ تەواوکردنی پرۆسەی هەموارکردنەوە و ئامادەکاریی هەڵبژاردن.
ئەم هەنگاوانە دەتوانن ببنە چوارچێوەیەکی دامەزراوەیی بۆ کەمکردنەوەی ناکۆکییەکان و گەڕاندنەوەی پرۆسەی سیاسی بۆ ڕێڕەوی یاسایی خۆی. گرنگتر لە هەموویان ئەوەیە کە چارەسەرەکە لەسەر بنەمای هاوبەشی و گفتوگۆی سیاسی بێت، نەک بەسەرپێکردنی بڕیار لەلایەن هەر لایەنێکی سیاسییەوە.
سێیەم: هەڵبژاردنی پێشوەختە و ئایندەی پەیوەندییە سیاسییەکان
یەکێک لە مەترسییە سەرەکییەکانی بەردەوامبوونی قەیرانی سیاسیی ئێستا، دروستبوونی دابەشبوونی زیاتر لە دامەزراوەکان و لاوازبوونی متمانەی گشتی بە سیستەمی سیاسییە. ئەگەر ناکۆکییە سیاسییەکان لە چوارچێوەی دامەزراوەیی و یاساییدا چارەسەر نەکرێن، ئەوا دەتوانن کاریگەرییەکانیان لە ئاستی پەرلەمان و حکومەتەوە بگوازنەوە بۆ ئاستی خزمەتگوزاری، ئابووری و پەیوەندییەکانی هەرێم لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی.
بۆیە، هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن و هەڵبژاردنی پێشوەختە دەبێت لە چوارچێوەی چاکسازییەکی گشتگیرترەوە ببینرێن؛ چاکسازییەک کە تێیدا مافی هاوڵاتی، سەربەخۆیی دامەزراوەکان، یەکسانیی دەرفەتی سیاسی و پابەندبوون بە یاسا ببنە بنەمای سەرەکیی پرۆسەی دیموکراتی.
چارەسەرکردنی قەیرانە سیاسییەکان تەنها بە ڕێککەوتن لەسەر پۆست و دەسەڵات بەدەست نایەت،بەڵکو پێویستی بە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە شێوازی بەڕێوەبردنی پرۆسەی سیاسی و ڕێزگرتن لە دەسەڵاتی دامەزراوەکان هەیە.
هەرێمی کوردستان پێویستی بە دووبارەکردنەوەی هەمان ئەزموونی ناکۆکی و ململانێی سیاسی نییە، بەڵکو پێویستی بە پێداچوونەوەیەکی جەوهەرییە بۆ چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی پرۆسەی سیاسی و چۆنیەتیی پاراستنی هاوسەنگیی نێوان دەسەڵاتەکان.
لەبەر ئەوە، پێشنیاری هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن و ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە دەبێت وەک بابەتێکی گشتی و دامەزراوەیی بخرێتە بەردەم هەموو هێزە سیاسییەکان، بە تایبەتی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان، چونکە چارەسەری قەیرانەکان نابێت تەنها لە دابەشکردنی پۆست و پلەکاندا کۆتایی پێ بێت، بەڵکو دەبێت بگاتە ئەو ئاستەی هاوڵاتیان لە ڕێگەی یاسا و سندوقی دەنگدانەوە بتوانن بڕیار لەسەر ئایندەی سیاسیی خۆیان بدەن.
دەرئەنجام:
دیموکراسی لە یاساوە دەست پێدەکات و لە سندوقی دەنگداندا بەردەوام دەبێت.
قەیرانی سیاسیی هەرێمی کوردستان تەنها بە گۆڕینی پۆست و دابەشکردنی دەسەڵات چارەسەر نابێت؛ بەڵکو پێویستی بە ڕێککەوتنێکی سیاسیی بەرفراوان، چاکسازیی دامەزراوەیی، یاسایەکی دادپەروەرانە و ئۆپۆزسیۆنێکی بەرپرسیار هەیە.
ئۆپۆزسیۆن دەبێت ببێتە ئامرازێک بۆ چاودێری و لێپرسینەوە، نەک هۆکارێک بۆ وەستاندنی دامەزراوەکان، هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن دەبێت ببێتە بنەمای دابینکردنی دەرفەتی یەکسان، نەک ئامرازێک بۆ خزمەتکردنی بەرژەوەندیی لایەنێکی سیاسی؛ هەڵبژاردنی پێشوەختەش دەبێت بە ڕێکاری یاسایی و دیموکراتی ئەنجام بدرێت، نەک تەنها وەڵامێکی کاتی بێت بۆ ناکۆکییە سیاسییەکان.
پێویستە هەموو هێزە سیاسییەکان، بە تایبەتی پارتی و یەکێتی، بزانن کە قورسایی و ڕەوایەتیی سیاسی لە کۆتاییدا لە متمانەی هاوڵاتیان و توانای خزمەتکردنی بەرژەوەندییە گشتییەکانەوە سەرچاوە دەگرێت.
دیموکراسی تەنها بریتی نییە لە ئەنجامدانی پرۆسەی هەڵبژاردن،بەڵکو بریتییە لە دامەزراندنی یاسایەک کە مافی هاوڵاتیانی دەنگدەر بپارێزێت، دەسەڵات سنووردار بکات، دامەزراوەکان بەهێز بکات و ڕێگە نەدات هیچ لایەنێکی سیاسی خۆی لە سەرووی یاسا و بەرژەوەندییە گشتییەکانەوە ببینێت.
چارەسەری قەیرانی سیاسی لە گفتوگۆ و دیالۆگەوە دەست پێدەکات، لە یاسادا جێگیر دەبێت و لە سندوقی دەنگدانەوە ڕەوایەتیی خۆی وەردەگرێت.
