بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان، وەک یەکەمین ڕێکخراوی چەکداری و سیاسیی ئیسلامی لە باشووری کوردستان (کە لە کۆتایی دەیەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو دامەزرا)، قۆناغی جیاوازی لە مێژووی خۆیدا بڕیوە. بەڵام ئەوەی ئێستا دەبینرێت، پاشەکشەیەکی گەورەیە لە پێگەی جەماوەری، سیاسی و فیکریی ئەم حیزبە. ئەم وتارە بەدیقەتەوە لەسەر چەند ته‌وەرێکی هەستیاری ناو ئەم بزووتنەوەیە دەوەستێت.
١. عیرفان عەلی عەبدولعەزیز: لە نێوان ئەزموون و شێواندنی مێژوودا
عیرفان عەلی عەبدولعەزیز، وەک ڕابەری گشتیی بزووتنەوەکە، لە قۆناغێکی سەختدا سەرکردایەتی ئەم حیزبەی گرتە دەست. ڕەخنەگران پێیان وایە کە گوتاری سیاسی و مێژوویی ئەو، لە جیاتی ئەوەی ببێتە مایەی کۆکەرەوەی ئیسلامییەکان، زیاتر بووەتە هۆی دروستبوونی جەمسەرگیری. لە زۆرێک لە چاوپێکەوتنەکاندا، هەوڵی جۆرێک لە “شێواندن یان سەرلەنوێ داڕشتنەوەی مێژووی ئیسلامییەکان” دەدرێت، بە جۆرێک کە مێژووی خەبات و قوربانیدانی لایەنە ئیسلامییەکانی دیکە کەم دەکرێتەوە و تەنها لە چوارچێوەی بزووتنەوەدا کورت دەکرێتەوە، ئەمەش درزێکی گەورەی لە نێوان ماڵی ئیسلامی لە کوردستاندا دروست کردووە.
٢. ڕەگی خوێن و خزمایەتی (بنەماڵەییبوون) لەناو بزووتنەوەدا
یەکێک لە گەورەترین ئەو ڕەخنانەی ئاڕاستەی بزووتنەوەی ئیسلامی دەکرێت، زاڵبوونی “ڕەگی خوێن و خزمایەتی”یە لەسەر جومگە سەرەکییەکانی بڕیاردان. لە دوای کۆچی دوایی شێخ عوسمان عەبدولعەزیز و شێخ عەلی عەبدولعەزیز، پۆستی ڕابەری گشتی و جومگە دارایی و ڕێکخستنییەکان هەر لەناو یەک بنەماڵەدا سوڕاونەتەوە. ئەم مۆدێلە لە بەڕێوەبردن، بزووتنەوەی لە حیزبێکی عەقیدەیی و جەماوەرییەوە گۆڕیوە بۆ پێکهاتەیەکی نیمچە بنەماڵەیی، کە ئەمەش بووەتە هۆی بێئومێدبوونی کادیرە دێرین و دڵسۆزەکان کە لە دەرەوەی ئەم بازنەی خزمایەتییەدا بوون.
٣. تۆڕە سیخوڕییەکان و قڵپبوونەوەی ڕێکخستنەکان
مێژووی بزووتنەوەی ئیسلامی پڕە لە ململانێی توندوتیژ (چ لەگەڵ دەسەڵاتی کوردی لە ساڵانی نەوەدەکان و چ لەگەڵ هێزە دەرەکییەکان). ئەم دۆخە نائارامە و نەبوونی دەزگایەکی ئەمنیی تۆکمە لەناو حیزبەکەدا، وایکرد کە ڕێکخستنەکانی بزووتنەوە ببنە ژینگەیەکی لەبار بۆ دزەکردنی “تۆڕە سیخوڕییەکان”ی ناوخۆیی و هەرێمایەتی. دزەکردنی دەزگا هەواڵگرییەکان نەک هەر بڕیاری سیاسیی حیزبەکەی ئیفلیج کرد، بەڵکو متمانەی نێوان سەرکردایەتی و بنکەی جەماوەریشی لەبەر یەک هەڵوەشاندەوە.
٤. قەیرانی بێ سەرکردەیی و نەبوونی کاریزمای نوێ
بزووتنەوەی ئیسلامی لە ئێستادا لە ناو جۆرێک لە “قەیرانی بێ سەرکردەییدا” دەژیت. ئەو سەرکردە مێژووییانەی کە خاوەن پێگەی کۆمەڵایەتی و ئاینیی بەهێز بوون (وەک شێخ محەمەدی موجاز و براکانی)، کۆچی دواییان کردووە. نەوەی نوێی سەرکردایەتی نەیتوانیوە ببێتە جێگرەوەیەکی کاریزمایی کە بتوانێت جەماوەر لە دەوری خۆی کۆبکاتەوە یان لانی کەم هاوسەنگی هێز لە گۆڕەپانی سیاسیی کوردستاندا بپارێزێت. ئەم بۆشاییە وایکردووە حیزبەکە بێ ئاڕاستە دیار بێت.
٥. قەیرانی کەسایەتی بانگەوازی و پشتگوێخستنی پەروەردە
ڕەچەڵەکی فیکریی بزووتنەوەی ئیسلامی دەبوو لەسەر بنەمای پەروەردەی ئاینی و دروستکردنی “کەسایەتی بانگەوازیی مۆدێرن” بێت کە توانای گونجانی لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی سەردەمدا هەبێت. بەڵام بەهۆی نوقمبوونی حیزبەکە لە ململانێ چەکدارییەکان، دەستکەوتە سیاسییە کاتییەکان، و بازرگانییەوە، “بواری پەروەردە” بە تەواوی پشتگوێ خرا. دەرەنجامی ئەمەش، دروستبوونی قەیرانی کەسایەتیی بانگەوازییە؛ حیزبەکە ئێستا خاوەنی خیتابێکی ڕوون نییە کە بتوانێت گەنجان ڕابکێشێت، چونکە کار لەسەر پێگەیاندنی کادیری ڕۆشنبیر نەکراوە، بەڵکو زیاتر پشت بە سۆزی ئاینیی سەرپێیی بەستراوە.
دەرەنجام:
بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان ئەگەر بیەوێت لەناو نەچێت و وەک ناوێکی مێژوویی نەمێنێتەوە، پێویستی بە پێداچوونەوەیەکی ڕیشەیی (ڕێفۆرم) هەیە. ئەمەش تەنها بە تێپەڕاندنی بنەماڵەییبوون، دووبارە گرنگیدانەوە بە پەروەردەی فیکری، و جیاکردنەوەی کاری بانگەوازی لە بەرژەوەندیی کەسیی سەرکردەکان دەکرێت.
