خەون لە نیازی عەلی باپیرو فەرهاد پیرباڵدا

ئارام كەریم – گەرمیان
خەون‌و خەیاڵی عەلی باپیرو فەرهاد پیرباڵ هاوسەردەم بوون. لەیەك دۆخی سیاسی‌و ئابووری‌و لەیەك كەڵچەریی كۆمەڵایەتیدا سەریان هەڵدا، دەنگۆی میدیایی هەریەكەشیان هاو تەریب بوو. پەیامە ئاراستەكراوەكانیشیان لەیەك مەتەرێزی سیاسیدا بوو. وەلێ‌ جیاوازی لەنێوان خەونی عەلی باپیرو فەرهاد پیرباڵدا تەنها لە پەچەی دەربڕینەكاندا بوو. فەرهاد لە سێبەری شیعردا نومایانی سیاسی خۆی دەكردو عەلی باپیریش لە سێبەری ئایندا. فەرهاد دەربڕین‌و داڕشتنەكانی شیعری‌و میتۆدێكی نوێی شیعری‌و ئەدەبی دەیجوڵاند، وەلێ‌ عەلی باپیر بەتەنیشت تێكست‌و تێڕامانە ئاینییەكانەوە پلاتفۆرمی حزبەكەی رازاندبوویەوە. فەرهاد گەر بەشیعر دەم لە سیاسەت بدات‌و ئەو تینەی بۆی هاتووە تاوی بدات. ئەوە وەك پسپۆڕێكی بواری ئەدەب دەتوانێت ئەو داهێنانە بكات. عەلی باپیریش وەك بابایەكی ئاینی‌و مەلایەك دەكرێت شۆڕبێتەوە بۆنێو دنیای خەو. بەڵام گرفتەكە لە خاڵێكدایە. لەڕووی زانستیەوە تۆ دەتوانی لە ئەدەبدا گەمە بە وشەبكەیت‌و هەیەجان‌و هۆنینەوەی زیاد لە رادە بخەیتەگەڕ. دەكرێت لە شیعردا بێژیت خوام بینیوەو نەشت بینیبێت، دەكرێت فەرهاد پیرباڵ گوتەنی بڵێیت لە خەودا وەزیری كارەباو سەرۆك‌و حەمباڵ‌و داروبەردم دیوەو، راستیەك لەپەنای ئەو واتایانەدا بدركێنیت، وەلێ‌ لە ئاییندا، بەتایبەت بۆ كەسێك كە پەیوەستە بەسەلەفی ساڵ‌و تێكستەكانی قورئان‌و سونەوە، لادان لە گێرانەوەی راستی ئەستەمە. ناكرێت خەوێك نەبینیت‌و بڵێیت بینیومە. تەنانەت لە شەرعدا هاتووە سزای گێرانەوەی خەو بەهەڵە لە رۆژی دووایدا دەبێت دەنكە گەنمێك گرێ‌ بدەیت. هێند سنوور بۆ دروست گێرانەوەی خەو دانراوە. كەواتە چلۆن خودا لە شێوەی خەونێكدا دەبینیت‌و لەپێناو پیرۆزكردنی خۆتدا لەپیرۆزی خودا كەم دەكەیتەوە. خودی دابەزینی خودا بۆ سەر زەوی لەهیچ ئەدایەكی ئاینیی ئیسلام‌و ئاینەكانی دیدا نەدیتراوە. دابەزینی خوداو هاتنی بۆلای بەندەیەكی بەپیرۆزكردنی بەندەو لەپیرۆزیی كەمكردنەوەی خودایە. لێرەدا نامانەوەێ‌ بڵێین مامۆستا عەلی باپیر خەونێكی لەو جۆرەی نەدیتووە. بەڵكو لەئەگەرێكی وادا دوو ئیحتییمال سەر هەڵدەدا كە هەردووكیان بۆ عەلی باپیر زەرەرن. گەر خەونەكەی نەدیتبێت ، ئەوە شەرع گوتەنی دەبێت دەنكە گەنمەكە گرێ بدات، گەریش بینیبێتی، ئەوا عەلی باپیر لەقەیدی زانایەكی ئاینی بەهۆش‌و ئاگا دێتە دەرێ‌‌و وتنەكانی قاڵبێكی شیعری وەردەگرن، یاخۆ گێرانەوەیەكی چیرۆك ئامێز و پەخشان رێژن. چوون وتنەكانی ئەو لەبەندی چیرۆك‌و پەخشاندا جێیان دەبێتەوە، نەك لە زانیارییەكی ئاینیدا. یا خوانەكردە لەرووی سایكۆلۆژییەوە كەسانێك كە بیماری دەرونین نموونەی ئەم جۆرە وتانەیان فرەیەو هەر دوور نەرشۆین لەدەڤەری پشدەرەكەی مامۆستادا چەندین كەس بوون كە نەك هەر بانگەشەكانیان لەوەدا نەبووە لەخەوێكدا خوا یان پێغەمبەریان بینیبێت. بەڵكو بانگەشەی پێغەمبەرایەتیشیان كردووە. چونكە
خەو لە رووی زانستی سایكۆلۆژیەوە بەدەر نییە لە دەرهاوەیشتەی واقیعی خەیاڵ‌و خەمی مرۆڤ، لە رووی شەرعیشەوە هەندێك لەخەونەكان دەرهاویشتەی رۆحێكی غەیبین‌و ئاماژەدانێكن بە پێشهاتێك كە روو لە كەسی خەوتوو دەنێن|.
خەونەكانی عەلی باپیر نە خوێندنەوەیەكی زانستی‌و نەزمێكی سایكۆلۆژی پەیوەست بە مرۆڤی ژیر هەڵدەگرن، نەیش دەرهاویشتەیەكی رۆحی‌و غەیب لە پشت سەریانەوە نومایان دەبن. بەڵكو نیهادێكی سیاسی لەسەر سەرینی خەونەكانی ئەوەوە پەخش دەبێت‌و ئاژانسێكی مەكراوی لە ئامانجی ئەودا كار لەسەر لەخشتەبردنی مرۆی سادەو ساویلكەو سانادەكات .
خەونەكانی عەلی باپیر وەختە وەك دیاردەیەك تێكەڵ بە میتۆدی كاری هێزێكی سیاسی دەبن‌و شۆڕدەبنەوە بۆ نێو تەڤگەری توانا هزریەكانی مرۆڤی كورد. كاركردنی لەم شێوە لەنێو كەواو سەڵتەی دین‌و دوعا مەزهەبییەكانی ئاییندا، ئاماژەیەكە بۆ بێسەرەو بەرەیی رەوتی یاسا لەم دەڤەرەدا.
ئەگین هەقوایە كەسانێك كە لەبنكڵیشی خەڵكی نەخۆنەواردا واتا خورافی‌و خوداییەكان بڵاودەكەنەوە، بە جورمی ئیستیغلالكردنی ئاوەزی میللەت دادگایی بكرێن. قۆستنەوەی وجودی خودا لە خودی خۆتدا بۆ مەهامە سیاسییەكان لە نێو تێكستی یاسای هەموو نەتەوەكاندا پێش ئەوەی پێشێلكاری بەندو باوە یاسا دونیەوییەكان بێت. پێشێلكردنی زانیارییەكانی شەریعەتی ئیسلامیشە‌و جۆرێكی جدییە لە گاڵتەكردن بە پیرۆزییەكانی ئیسلام‌و خوای خەڵك.
هەركاتێك كە گێڕانەوەی خەوێك لەسەر زاری میدیا یان كەسێك دەژنەوم دروست خەیاڵم دەڕوات بۆ تۆمەت‌و تانەیەك كە وەك هەرسیاسییەكی ئەم وڵاتە بۆیان دەچنرێت. وەلێ‌ وەختێك گێڕانەوەكە لەسەر زاری بەڕێزیان دەژنەوم، یاخۆ جار دووای جار دەڵێم رەنگە راوێژكارێك یان وەردەستێك یان كەسێكی نێزیك‌و كارێكی نەهێڵن بۆ جاری دووەم ئەو نەنگییە بەیانبكات. یاخود بۆخۆی گێرانەوەی خەونەكان بەوجۆرە هەڵەیەك بووبێت‌و بەسەریا تێپەڕیبێت، كەچی جار دووای جار وەهمی ترو زەقتر لەپانای تارماییە سیاسییە زرتە بورزەكاندا سێبەری خەونەكانی لەمیدیاكاندا وەشاندەكات. دیسان ئەو هەقەم دایە پیاوێكی لەو جۆرە كە بەم نەزمە دابەزێتە نێو دنیای خەو، شایەد دیاردەیەكی باو بێت‌و پیاوچاكان‌و صالحانی ئەم دینە بۆیان لوابێت خودای خۆیان ببینن. راستییەكەی شەن‌و كەوی فرەی ئەم مەسەلەم كردو بەنێو تێكست‌و كتێبە مەوسوقە قەدیمییەكاندا فرە گەڕام، ئەوەی چنگم كەوت ئەوەبوو تا ئێستا لە دونیادا كەسێك نییە خودای دیتبێت، نەموساو نە موحەمەد سەلامی خوایان لێبێت، پێغەمبەرمان لەمیعراجدا تەنها نورێكی لە بەینی خۆیی ‌و خودای خۆیدا دیتووەو موسایش لەهەوڵەكەیدا بۆ دیتنی خودا سەركەوتوو نەبووە، وەلێ‌ لە خەوندا چەند ئاماژەیەكی لاوازو حەدیس‌و حیكایەتێكی نارۆشن هەن كە پێغەمبەرمان خوای لە خەودا دیتووە‌و لە (میزان الاعتدال) بەرگی یەكی لاپەڕە 593 دا هاتووە كە ئیبن عەباس گێڕاویەتەوە پێغەمبەر خودای بینیوە لە شێوەی لاوێكی هێشتا مولێنەهاتوودا، كە پێیەكانی مرواری بوون‌و لەنێو سەوزەڵاندا بوون. هاوكات لەبەرگی 4ی هەمان سەرچاوەو لەلاپەڕەی 269دا دیسان هاتووە كە عەمارەی كوڕی عامر گێڕاویەتەوە لە دایكی تەفیلەوە كە گوێی لێبووە پێغەمبەر فەرموویەتی خودام لە جوانترین شێوەی لاوێكی بەشكۆدا دی كە نەعلەكان لە ئاڵتوون بوون. لە راستیدا ئەم جۆرە گێڕانەوانە لەپێچ‌و پەناكاندا ئەو راستیە دەردەخەن كە پێغەمبەرمان نەیویستووە لەرێگەی خەوەوە راڤەی كەسایەتی‌و ئیمان‌و كاروباری رۆژانەی بكات. هیچ كات لە مێژووی پاكی پێشەواماندا بەڵگەیەك نادۆزینەوە كە پێغەمبەر بە خەو ویستبێتی كایەیەكی زیندووی ژیان راڤە بكات. هەرگیز پێغەمبەر پێشەوامان لە مەهامە سیاسییەكانیدا لەنێو موسڵماناندا ئاماژەی بۆ خەونێك نەكردووە كە لەو سۆنگەیەوە خواستی بێت پیرۆزی بدات بەخۆی. بەڵكو پێغەمبەرمان هەوڵی داوە لە ڕێی ئیعجازو سەراسیمای لۆژیكەوە راستییەكانی پەیامەكەی بسەلمێنێت. بە پێچەوانەوە ئەو بێباوەڕەكان بوون كە نەخشەی كاری رەسوڵیان وەك خەون‌و شێتی‌و شومییەكی لۆژیكی لەقەڵەم دەدا. بەڵكو زۆرجارو لە راڤەی موفەسیرانی نێوبانگی خەودا، خەونە جدییەكان رێ لە گێڕانەوەیان گیراوەو خەونە ناجدی‌و جنییەكانیش بە مەهزەلەو مەغزای دڵخوتخوتەیەكی رۆژانە باسكراوە. وەلێ‌ لەم پیاوەدا خەو نەك باسكردن بەڵكو جێگەی هەڵایەكی میدیاییەو لەمیمبەرەكانی پارتەكەیەوە وەشاندەكرێت. دنیای خەو لە ژیانی عەلی باپیردا جۆرێك لە پرسیار دەوروژێنێت. ئەو هەموو خەونە بە خواو پێغەمبەرو پێشەوایانی دینەوە ئێجگار سەیرە.یان سەیر نییە، گەر هەر كۆڵەرێك یان خۆنەرێك لەشیكاری دەروونی ئەو دیاردەوە سێرچێكی ئەنتەرنێت بكات تێدەگات هیچ سەیر نیەو ئەوەی كە هەیە بیمارییەكی دەرونییە. ئەگین بەدرێژایی مێژووی سەردارە ئیسلامییەكان بە خودی پێغەمبەرەوە ئاماژەیەك نییە كە هێند خەو بە خوداوە بینرابێت.لە (مجمع الزوائد) بەرگی 4 لاپەرە 78دا هاتووە كە ئین عەباس گێڕویەتەوە پێغەمبەر تەنها دووجار خوای بینیوە، جارێك بە بەصەرو جارێكیش بەچاوی دڵ. هیچ ئاماژەیەكیش نییە كە هاوەڵێكی پێغەمبەر بەو تەفاسیلەی عەلی باپیر خودای بینیبێت‌و بەو بەرینییە باسی كردبێت. جۆنیز پاولۆ مەزنە خەوناس‌و دەرونشیكاری مەزنی ئوسترالی لە زانكۆی ئەدیلاید پێی وایە: چەند جۆر شێتی هەن، شێتی سیاسیی، شێتی ئاینیی، شێتی مادیی، شێتی بەواتای سنوور بەزاندنە لەو سنوورە سروشتیانەی لەدەورو خولمان تەنراون، لەشێتی سیاسییدا هیتلەر ، هیرۆهیتۆ، نازانم موعەمەر قەزافی، لەشێتی ئاینیی‌و رۆحیدا، سەردەمێك دەنەخشێنرێت كە لەسەدەكانی ناوەراستدا پاپاكان بەهەشت‌و دۆزەخیان دەكڕی‌و دەفرۆشت، لە شێتی مادییشدا دیاردەی سەرمایەداری‌و سەرمایەدارە مەزنەكان بینران.هەموو ئەوانەیش دەرهاویشتەی تموحی لەرادەبەدەری كەسەكانن‌و هیچ كام لەو تایبەتمەندیانەش ناگەرێنەوە بۆ كەسی تیژ فام‌و ژیر. هاتنە خوارەوە خودا لەئاسمانەوە لە هیچ زیهن‌و زانیارییەكی دروستدا جێی نابێتەوە. خودی پێغەمبەر كە هەندێك لەزاناكان چوونەكەی بۆ ئاسمان‌و میعراج بە چونێكی رۆحی یان خەوئامێز لێكدەدەنەوەو دروست پێغەمبەر چووە، وەلێ‌ خۆ پێغەمبەر چووە بۆ لای خوداو نەیشیبینیوەو بەربەست لەبەینیاندا هەبووە. بەڵام عەلی باپیر خودا بەپێچەوانەوە خودا لەئاسمانەوە هاتووە بۆلای و بینیویشیەتی.
دیوێكی تری ئەم دیاردەیەش دەكرێت پەیوەندی هەبێت بە رادەی قازانج‌و زیانی گێڕانەوەی ئەم خەونانە. لە كۆمەڵگەیەكی نەریتی‌و ئاین سالاردا ئەم نەزمە قۆستنەوەیەكی بەبەهایە بۆ كەسی خەوبین. كار كردن لەسەر خورافیان بەستنەوەی لۆژیكی بەرامبەرە لەوەی كە تۆ وەك چاو و دڵ‌و كارەكانت ببینێت. ئەم دیاردەیە لەتەڤگەری سیاسی ئیسلامیدا ئێجگار زەقەو سەرچاوەكەیشی لە عەیامی جاهلی عەرەبەوە سەرچاوەی گرتووە. رۆماننوسی بەنێوبانگی جوو ئارسر كوسلەر لە رۆمانی دزەكانی شەو یاخود بیرتی سمولینسكین (1842ــ1885) مەزنە بانگخوازو نوسەری جو لە باسی كەسایەتی عەرەبدا تایبەتمەندییەك زۆر بەدیار دەخەن، ئەویش غیابی واقیعە لە لۆژیكی عەرەبداو پەنابردنە بۆ خورافیات‌و بەپیرۆزكردنی شتەكان، هەربۆیە ئیمكانی بە دیكتاتۆر بوون‌و بەتاكڕەو بوون لەم جۆرە نەریتە عەرەبیەی كە پێچراوە لە ئیسلام ئێجگار زیاترە. چونكە گەر سەركردەیەك وەك مرۆڤێكی واقیعی سەیر بكرێت، ئیدی دەكرێت پاش چەند ساڵێك نەخۆشی، یان نەمانی توانا، یان دەركەوتنی كەسی دی، یان تێوەگلان لەگەندەڵی پاساوێكی بداتە دەست بۆ ئەوەی لە پۆستەكەی دووركەوێتەوە، وەلێ‌ گەر پیرۆزی كرا بەبەریدا، ئیدی دەورو بەری ئەو پاساوانە نابینن، مەسەلەن ئەو بەچەند تایبەتمەندییەك خۆی لە دەورو بەرەكەی جودادەكاتەوە. ئیدی ئەم تایبەتمەندیانە رێ لە كەسی خوازیاری دەسەڵات دەكەن بكشێتەوەو كێبڕكێ نەكات. بۆنموونە عەلی باپیر بەم خەون‌و خەیاڵەوەتایبەتمەندییەكی داوە بەخۆی كە لەهیچ كام لە مەكتەب سیاسییەكانی دیدا نییە. هیچ كام لەوانی دی خەوی نەبینیوە بەخوداوە، هیچ كام لەوانی دی لەكاتی سزاو تەعزیبدا مەلائیكە هێوری نەكردووەتەوە،هیچ كام لەوانی دی لە ئاسمانەكانەوە خۆراكی تایبەتی بۆ نەهاتۆتە خوارێ‌. زیرەكی عەلی باپیر لەوەدایە كە بۆ خۆ جودا كردنەوە تایبەتمەندییەكی هەڵبژاردووە كە لەتوانای مرۆڤدا نییە، ئەو خەیاڵی تەختە كە مرۆڤێك ناتوانێت ركابەری بێت. ئەو مومكینە لەنوسین، لەعەشرەت، لەباڵابەرزی‌و قۆزی، لەگەنجی‌و بەلیغی، لەشەهادەو سەرنج راكێشیدا ركابەری بۆ دروستبێت، لەبەر ئەوە لەگەمەی لۆژیكیدا مەحاڵە كێبڕكێبكات، كێبڕكێی ئەو خەیاڵ‌و وەهم‌و خەو بازییە. هەر بۆیە وەك ئەو نوسەرە جووانە ئاماژە دەكەن، كەسایەتی عەرەبی هەر زوو واقیعیش لەیاد دەكات‌و ئەوەی لەناو عەرەبدا بوونی نەبێت مێژووە. ئەو دەڵێت تائێستا لەسەر مەسەلەی بیت المقدس نەهاتوون جەنگی مێژوو بكەن‌و بە پروڤی زانستی بیسەلمێنن كە دارای ئەو زەویانەی فەڵەستینن.